Συχνές δερματικές αλλαγές σε βρέφη και παιδιά

Τα μικρά παιδιά μπορεί να έχουν περισσότερες δερματικές αλλαγές, οι οποίες στις περισσότερες περιπτώσεις είναι παροδικές, αλλά μερικές φορές απαιτούν ειδική φροντίδα και λίγη περισσότερη προσοχή.

Ο πιθανός κύριος λόγος είναι ότι το δέρμα των βρεφών και των παιδιών έχει την ίδια σύσταση με των ενηλίκων, αλλά είναι πιο λεπτό. Αυτό σημαίνει ότι το δέρμα αυτό είναι επιρρεπές σε μεγαλύτερη απώλεια νερού και οι εξωτερικοί παράγοντες έχουν μεγαλύτερες συνέπειες. Το δέρμα των παιδιών ανανεώνεται πιο γρήγορα σε σύγκριση με των ενηλίκων, αλλά είναι λιγότερο ανθεκτικό στα βακτήρια. Τα βρέφη και τα μικρά παιδιά δεν έχουν ακόμα πλήρως αναπτυγμένη θερμορύθμιση μέσω της εφίδρωσης, το δέρμα είναι πιο διαπερατό και κατά συνέπεια οι ανεπιθύμητες ουσίες απορροφώνται πιο γρήγορα.

Η δερματική φραγή είναι επίσης ακόμα ελλιπής, κάτι που φαίνεται καλύτερα από την απώλεια νερού μέσω της επιδερμίδας (TEWL). Στα νεογνά η τιμή TEWL είναι 4-8 g/m²/h, ενώ στα πρόωρα μωρά είναι ακόμα μεγαλύτερη και γι’ αυτό πρέπει να περάσουν τις πρώτες μέρες της ζωής τους σε θερμοκοιτίδα, για να αποφευχθεί η θανατηφόρα αφυδάτωση.

Γιατί περιγράφουμε όλα αυτά; Επειδή όλες οι δερματικές αλλαγές συνδέονται ακριβώς με αυτές τις αλλαγές και μετά στην ενήλικη ζωή δεν εμφανίζονται ή τα περιστατικά είναι σημαντικά λιγότερα.

Ατοπική δερματίτιδα

Πιθανώς η πιο γνωστή δερματική αλλαγή είναι η ατοπική δερματίτιδα (AD).

Η συχνότητα αυτής της νόσου έχει αυξηθεί κατά 2,5 φορές τα τελευταία 50 χρόνια. Ταυτόχρονα παρατηρείται ότι η AD είναι πιο δύσκολο να θεραπευτεί. Σε πάνω από το μισό των παιδιών εμφανίζεται κατά το πρώτο έτος ζωής, ενώ σε πολλά υποχωρεί αργότερα. Μέχρι περίπου την ηλικία των 7 ετών το έχει μόνο το ¼ και μετά εξαφανίζεται σε σχεδόν 90% κατά την εφηβεία. Σπανιότερα εμφανίζεται και στην ενήλικη ζωή.

Η ατοπική δερματίτιδα είναι μια κνησμώδης, φλεγμονώδης, χρόνια δερματική διαταραχή που είναι πολύ συχνή στα παιδιά έως την ηλικία των επτά ετών. Συνοδεύεται συνήθως από κνησμό και έκζεμα. Μπορεί να εμφανιστεί σε ήπια, μέτρια ή σοβαρή μορφή. Στις ήπιες μορφές υπάρχει ερυθρότητα, αλλά δεν υπάρχει απολέπιση του δέρματος, ενώ στις σοβαρές μορφές υπάρχει έντονος ερυθρός ερύθημα, βλατίδες και λειχήνωση (πυκνά διασκορπισμένες επίπεδες βλατίδες, γκριζοκαφέ απόχρωσης), μπορεί να υπάρχει έκκριση ή απολέπιση του δέρματος.

Έκζεμα

Κατά κανόνα, το έκζεμα μπορεί να εμφανιστεί οπουδήποτε (ειδικά σε πιο σοβαρές μορφές), κυρίως όμως στο πρόσωπο και στα άκρα. Λόγω του συχνού κνησμού και του ξυσίματος, μπορεί να διαταραχθεί ο ύπνος, ενώ και κατά τη διάρκεια της ημέρας το παιδί δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί αν υπάρχει κνησμός και κατά συνέπεια ξύσιμο.

Εξάρσεις της νόσου, αλλεργίες, αιτίες

Η πορεία της νόσου είναι απρόβλεπτη, έχει διαπιστωθεί μόνο ότι η ένταση της ατοπικής δερματίτιδας μειώνεται με την ηλικία.

Το 90% των γονέων πιστεύει ότι η τροφική αλλεργία είναι η αιτία της ατοπικής δερματίτιδας και γι’ αυτό συχνά παραμελούν την βασική θεραπεία που είναι απαραίτητη. Η αλήθεια είναι ότι οι περιπτώσεις όπου η τροφική αλλεργία ευθύνεται για την εμφάνιση της ατοπικής δερματίτιδας είναι πολύ σπάνιες. Ωστόσο, έχει διαπιστωθεί ότι η τροφική αλλεργία επιδεινώνει την πορεία της νόσου, αλλά δεν είναι η κύρια αιτία.

Οι αιτίες του AD είναι πολλές. Η γενετική ευθύνεται για περίπου το ήμισυ των περιπτώσεων της νόσου, μια άλλη συχνή αιτία είναι το περιβάλλον (οικιακή μούχλα, στρες, μολυσμένος αέρας, ιδρώτας…). Μερικές φορές απλά δεν είναι δυνατόν να βρεθεί ο παράγοντας που προκαλεί το AD.

Πώς μπορούμε να βελτιώσουμε την κατάσταση;

Υπάρχουν πραγματικά πολλοί τρόποι και προσεγγίσεις και συνήθως είναι δύσκολο να προσδιοριστεί με σαφήνεια ποιος τύπος θεραπείας θα βελτιώσει την κατάσταση, αλλά υπάρχουν ορισμένοι παράγοντες που πρέπει πάντα να λαμβάνονται υπόψη.

1. Αποφύγετε καλλυντικά προϊόντα που περιέχουν αρώματα, ελαιόλαδο, ερεθιστικά επιφανειοδραστικά (θειικό νάτριο λαυρυλικού), ουρία και λανολίνη (μόνο σε ορισμένες περιπτώσεις), ορισμένα συντηρητικά (προκαλούν αλλεργική δερματίτιδα επαφής), χρωστικές και ορισμένους γαλακτωματοποιητές.
2. Αποφύγετε επίσης τους μηχανικούς πίλινγκ και τα οργανικά φίλτρα UV, προτιμήστε φυσικά φίλτρα UV, καθώς λόγω του μηχανισμού δράσης τους είναι τα πιο κατάλληλα.
3. Ντους με χλιαρό νερό και καθαρισμός του δέρματος με ήπια καθαριστικά (διαθέτουμε Shower Gel και Oil Shower Gel για το σώμα, καθώς και Shampoo για τον καθαρισμό του τριχωτού της κεφαλής) και μετά το ντους/μπάνιο φροντίστε πάντα το δέρμα με αλοιφές (AtopicBalm), κρέμες (AtopicCream) ή λοσιόν (AtopicLotion), ανάλογα με τις ανάγκες του δέρματος. Ο καλύτερος συνδυασμός είναι αλοιφές και λοσιόν, γιατί οι αλοιφές προστατεύουν και φροντίζουν το δέρμα, ενώ οι λοσιόν το ενυδατώνουν.
4. Επιλέξτε κατάλληλο απορρυπαντικό για το πλύσιμο των ρούχων και αγοράζετε ρούχα από φυσικά υλικά (κατά προτίμηση 100 % βαμβάκι).
5. Σε σοβαρές μορφές ατοπικής δερματίτιδας συμβουλευτείτε παιδίατρο ή δερματολόγο, καθώς πιθανόν να χρειαστεί η χρήση αντιβιοτικών, αντιισταμινικών και άλλων φαρμάκων που θα καταπραΰνουν την έξαρση.
6. Μπορείτε να κάνετε μπάνιο με βρώμη ή φλοιό.
7. Μπορείτε να καλύψετε τις πιο προβληματικές περιοχές, αποτρέποντας έτσι το ξύσιμο και επιπλέον τραύματα.

Μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα σε ήδη γραμμένα άρθρα Τι είναι η ατοπική δερματίτιδα και Σύνδρομο κόκκινου δέρματος, όπου αναφέραμε επίσης τις κορτικοστεροειδείς κρέμες και την απόσυρσή τους. Για τα προαναφερθέντα προϊόντα μπορείτε να διαβάσετε λεπτομερείς περιγραφές στο Plonkec.

Δερματίτιδα πάνας

Το δερματικό εξάνθημα της πάνας ή δερματίτιδα πάνας είναι μη αλλεργική φλεγμονή του δέρματος στην περιοχή κάτω από την πάνα. Χαρακτηρίζεται από ερυθρότητα και εξανθήματα. Εμφανίζεται στο 50 – 65 % των βρεφών και κορυφώνεται μεταξύ 9 – 12 μηνών, συνήθως όμως υποχωρεί μετά τα 2 χρόνια ηλικίας.

Αιτίες

Η πάνα στην επιδερμίδα δημιουργεί ένα αποφρακτικό αποτέλεσμα και ως εκ τούτου η περιοχή αυτή εκτίθεται σε υγρασία και υψηλότερη θερμοκρασία, ενώ η επιδερμίδα εκτίθεται για μικρότερο χρονικό διάστημα επίσης σε ούρα και κόπρανα. Όλοι αυτοί οι παράγοντες οδηγούν σε διαταραχή του δερματικού φραγμού, με αποτέλεσμα αυξημένη διαπερατότητα σε πιθανώς ερεθιστικές ουσίες. Ταυτόχρονα, αυτή η κατάσταση αποτελεί ιδανικό περιβάλλον για μικροοργανισμούς και σε σοβαρές μορφές της πάνας μπορεί να προκύψει μυκητιασική λοίμωξη με Candida albicans ή λοίμωξη από βακτήρια όπως Staphylococcus aureus και Streptococcus και άλλα.

Πώς το αποτρέπουμε λοιπόν;

Σήμερα η τεχνολογία έχει προχωρήσει τόσο πολύ που έχουν βελτιωθεί το σχήμα, η σύνθεση και η αποτελεσματικότητα των πάνων, που είναι φυσικά κρίσιμα για τη μείωση του εξανθήματος της πάνας. Επιπλέον, είναι συνιστάται η συχνή αλλαγή των πάνων, η χρήση αναπνευστικών και απορροφητικών μωροπανών μιας χρήσης.

Πρέπει να διασφαλιστεί η επαναφορά του δερματικού φραγμού, γι’ αυτό πρέπει να επιλέγονται οι κατάλληλες αλοιφές για την περιοχή της πάνας και να εφαρμόζονται σε λεπτές στρώσεις, καθώς διαφορετικά μπορεί να συσσωρευτούν στις δερματικές πτυχές, όπου μπορεί να αναπτυχθούν μικροοργανισμοί..

Μερικοί ακόμα παράγοντες που πρέπει να προσέξετε:

1. Συνιστάται το μπάνιο με υγρά καθαριστικά χωρίς σαπούνι, κατάλληλα για το δέρμα των νεογνών.
2. Καθαρίζετε τακτικά το δέρμα κάτω από την πάνα με ήπια καθαριστικά (να έχουν ουδέτερο ή όξινο pH, να περιέχουν ουσίες που δεν ερεθίζουν και να είναι κατάλληλα για βρέφη). Μπορείτε να χρησιμοποιήσετε το Shower Gel και το Oil Shower Gel, που είναι πολύ ήπια και κατάλληλα για τέτοιο δέρμα.
3. Εφαρμόστε αλοιφή ή κρέμα κατάλληλη για τη φροντίδα της περιοχής της πάνας (να περιέχει οξείδιο του ψευδαργύρου, πανθενόλη …). Το Rash Balm / Baby μας είναι ειδικά σχεδιασμένο για την περιοχή της πάνας.
4. Όποτε είναι δυνατόν, αφήστε το παιδί χωρίς πάνα, ώστε η περιοχή να στεγνώσει στον αέρα.

Τι γίνεται με τα ενυδατικά μαντηλάκια;

Σε μελέτη αποδείχθηκε ότι η χρήση ενυδατικών μαντηλιών δεν είναι επιβλαβής, εφόσον περιέχουν συντηρητικά που αντέχει το δέρμα των βρεφών και δεν περιέχουν αλκοόλ, αρώματα που μπορεί να προκαλέσουν αλλεργία, αιθέρια έλαια, σαπούνια και ερεθιστικά καθαριστικά.

Στον παρακάτω πίνακα αναφέρονται οι αιτίες και πώς να τις προλάβουμε.

Σμηγματορροϊκή δερματίτιδα

Δερματική αλλαγή, που χαρακτηρίζεται από λιπαρά λέπια. Ελαφρά απολέπιση μπορεί να εμφανιστεί στο τριχωτό της κεφαλής, στο μέτωπο, στα υπόλοιπα μέρη του προσώπου και πίσω από τα αυτιά, ακόμα και στις πτυχές, αλλά οι περιοχές αυτές δεν προκαλούν φαγούρα και αυτή είναι η μεγαλύτερη διαφορά από την ατοπική δερματίτιδα. Μπορεί επίσης να υπάρχει ήπια έως έντονη ερυθρότητα, που συχνά ξεφλουδίζει. Το στρες μπορεί να προκαλέσει φλεγμονή.

Κατά κανόνα, η δερματίτιδα αυτή μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία, αλλά εμφανίζεται συχνότερα στους πρώτους τρεις μήνες ζωής και υποχωρεί στην ηλικία 6 – 12 μηνών. Στους εφήβους εκδηλώνεται κυρίως ως πιτυρίδα, που είναι η ήπια μορφή της δερματίτιδας.

Πιθανοί παράγοντες

Παρά τη διαδεδομένη εμφάνιση, η πορεία της είναι ελάχιστα γνωστή, αλλά έχουν προσδιοριστεί πολλοί παράγοντες που σχετίζονται με την κατάσταση της δερματικής αλλοίωσης. Μερικές φορές, λόγω ορμονών, η δερματίτιδα εμφανίζεται στα βρέφη, εξαφανίζεται αυθόρμητα και επανεμφανίζεται στην εφηβεία. Βρέθηκε άμεση σύνδεση με τον μύκητα του είδους Malassezia, που αποτελεί φυσιολογικό μέρος της δερματικής χλωρίδας. Σε μελέτη συνδέθηκε η σμηγματορροϊκή δερματίτιδα και με ανοσοανεπάρκεια, που εκδηλώνεται επίσης με ταυτόχρονη διάρροια και ανεπαρκή αύξηση βάρους. Δεν βρέθηκε όμως ισχυρή σύνδεση με διατροφική ανεπάρκεια, αν και αυτή θα μπορούσε επίσης να είναι αιτία της δερματίτιδας.

Η έλλειψη ριβοφλαβίνης, βιοτίνης και πυριδοξίνης έχει συνδεθεί με εξάρσεις σμηγματορροϊκής δερματίτιδας στα βρέφη. Η ταυτόχρονη ψωρίαση, έκζεμα και μυκητιασική λοίμωξη επιδεινώνουν περαιτέρω την αλλοίωση.

Πώς βελτιώνουμε την κατάσταση της σμηγματορροϊκής δερματίτιδας;

Στα βρέφη απαιτείται τακτικό πλύσιμο του τριχωτού της κεφαλής με παιδικό σαμπουάν, και αργότερα ακολουθεί ήπιο βούρτσισμα για μηχανική απομάκρυνση των λέπια. Εναλλακτικά, υπάρχει φροντίδα με λάδι καρύδας, αιθέριο έλαιο τεϊόδεντρου, λάδι πεύκου, μέλι, γλυκερίνη, αλόη βέρα και άλλα. Από τα προϊόντα μας μπορείτε να χρησιμοποιήσετε ως παιδικό σαμπουάν το Shampoo, για μαλάκωμα μπορείτε να χρησιμοποιήσετε το Oil Shower Gel ή το ProtectBalm.

Εάν η έκταση είναι μεγαλύτερη, συνταγογραφούνται τοπικά αντιμυκητιασικά φάρμακα. Αποφεύγονται όμως τα κορτικοστεροειδή και τα κερατολυτικά, καθώς μπορεί να προκληθεί ταχύτερη συστηματική απορρόφηση.

Σε μεγαλύτερα παιδιά, εφαρμόζονται κερατολυτικά όπως το σαλικυλικό και το γαλακτικό οξύ, η ουρία ή το προπυλενογλυκόλη, καθώς βοηθούν στην απομάκρυνση των λέπια. Για τη μείωση του μύκητα Malassezia χρησιμοποιούνται αντιμυκητιασικά (κετοκοναζόλη) ή σαμπουάν (πυριθειονικό ψευδάργυρο ή σεληνοθειικό άλας) ή διάφορες κρέμες με ενεργή ουσία.

Temenca

Μορφή σμηγματορροϊκής δερματίτιδας στα βρέφη, που εμφανίζεται ως λιπαρές νιφάδες στο τριχωτό της κεφαλής, οι οποίες όμως δεν προκαλούν φαγούρα και συνήθως δεν υπάρχει έκκριση. Οι νιφάδες μπορεί να έχουν διάφορα χρώματα (από λευκό έως κίτρινο) και συνήθως εμφανίζονται την 3η ή 4η εβδομάδα μετά τη γέννηση. Το τριχωτό μπορεί να αντιμετωπιστεί όπως η σμηγματορροϊκή δερματίτιδα. Για την απαλότητα των νιφάδων μπορείτε να χρησιμοποιήσετε  Oil Shower Gel ή  ProtectBalm, που θα βοηθήσουν στην ευκολότερη απομάκρυνση των νιφάδων.

Οι επόμενες δερματικές αλλαγές συνήθως υποχωρούν μόνες τους και δεν απαιτούν ειδική θεραπεία, εκτός αν υπάρξει υπερβολική εξάπλωση ή επιπλοκή της κατάστασης, οπότε είναι απαραίτητη η επίσκεψη σε δερματολόγο ή παιδίατρο.

Τοξικό ερύθημα νεογνού

Είναι μια  ασυμπτωματική κατάσταση του δέρματος που εμφανίζεται στο 30 – 70% των νεογνών. Ο τρόπος εμφάνισης είναι άγνωστος. Οι ερυθρές βλάβες με κεντρική βλατίδα ή φλύκταινα βρίσκονται συνήθως στο πρόσωπο, τον κορμό και τα άκρα. Συνήθως η κλινική διάγνωση είναι επαρκής. Η κατάσταση δεν απαιτεί θεραπεία και συνήθως υποχωρεί μέσα σε δύο εβδομάδες μετά τη γέννηση. Σε αντίθετη περίπτωση απαιτείται συμβουλή δερματολόγου.

Milia

Οι mili είναι ορατές ως  μικρές κίτρινο-λευκές επιφανειακές βλατίδες γεμάτες με κερατίνη, που οφείλονται στην ανωριμότητα των δερματικών δομών. Εμφανίζονται σε σχεδόν το μισό των υγιών βρεφών, συνήθως κατά τη γέννηση. Αναπτύσσονται στο δέρμα του προσώπου και υποχωρούν μέσα σε λίγες εβδομάδες. Δεν απαιτείται θεραπεία.

Miliaria

Είναι αποτέλεσμα της ανωριμότητας των δερματικών δομών, πρόκειται για απόφραξη των ιδρωτοποιών αδένων, που εκδηλώνεται ως φουσκάλες, βλατίδες ή φλύκταινες στο δέρμα, συνήθως στον κορμό, αλλά και στο μέτωπο, τα χέρια και καλυμμένα μέρη του δέρματος. Εμφανίζεται στο 40% των βρεφών, συνήθως τον πρώτο μήνα της ζωής. Ο ιδρώτας είναι ο πιο συχνός παράγοντας κινδύνου.

Η κύρια αιτία είναι ο φραγμός των ιδρωτοποιών αδένων, αποτέλεσμα της συσσώρευσης υπολειμμάτων δέρματος ή βακτηρίων όπως το  Staphylococcus στο επιδερμίδα. Ο φραγμός οδηγεί σε διαρροή ιδρώτα στο επιδερμίδα ή το χόριο, με αποτέλεσμα την υπερβολική υγρασία των κυττάρων, το οίδημα και το φράξιμο των πόρων. Υπάρχουν διάφοροι τύποι που επηρεάζουν το δέρμα με διαφορετικό τρόπο.

Για τη βελτίωση της κατάστασης μπορεί να διασφαλιστεί ένα πιο δροσερό περιβάλλον και η χρήση ρούχων που αναπνέουν, και η miliaria θα υποχωρήσει αυθόρμητα. Η πραγματική θεραπεία όμως διαφέρει ανάλογα με τον τύπο. Η miliaria kristalina συνήθως δεν χρειάζεται θεραπεία και  συνήθως υποχωρεί μέσα σε 24 ώρες. Η miliaria rubra έχει χαρακτηριστικές φλεγμονώδεις δομές που μπορούν να θεραπευτούν με ήπια κορτικοστεροειδή (1 – 2 εβδομάδες). Η miliaria pustulosa θεραπεύεται με τοπικά αντιβιοτικά όπως η κλινδαμυκίνη, καθώς υπάρχει και βακτηριακή λοίμωξη.

Νεογνική ακμή

Η ακμή στα νεογνά εμφανίζεται τον πρώτο μήνα της ζωής. Πρόκειται για μια παροδική κατάσταση του δέρματος, υπό την επίδραση ανδρογόνων ορμονών. Συνήθως η ακμή αποτελείται από κλειστούς κωμώδεις στο μέτωπο, τη μύτη και τα μάγουλα, αλλά μπορεί να αναπτυχθούν και ανοιχτοί κωμώδεις, φλεγμονώδεις βλατίδες και φλύκταινες. Η θεραπεία δεν συνιστάται ιδιαίτερα, αλλά σε περίπτωση εκτεταμένων βλαβών που διαρκούν μήνες, θεραπεύουμε με 2,5% υπεροξείδιο του βενζολίου σε λοσιόν. Η ακμή συνήθως υποχωρεί εντός 1 – 3 μηνών.

Τα βρέφη και τα μικρά παιδιά έχουν πολλές δερματικές αλλαγές που σχετίζονται ακριβώς με την ατελή λειτουργία του δέρματος, αλλά αυτές οι αλλαγές στις περισσότερες περιπτώσεις δεν είναι ιδιαίτερα επιβλαβείς. Οι πιο απαιτητικές δερματικές αλλαγές είναι σίγουρα η ατοπική δερματίτιδα και το εξάνθημα από πάνα, με την ατοπική δερματίτιδα να εμφανίζεται επίσης και σε μεγαλύτερη ηλικία, στην ενήλικη ζωή. Η σμηγματορροϊκή δερματίτιδα μπορεί επίσης σε κάποιες περιπτώσεις να απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή, αλλά επειδή δεν προκαλεί φαγούρα, δεν επηρεάζει την ποιότητα ζωής.

Η ατοπική δερματίτιδα μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να διαταράξει τον ύπνο και τη συγκέντρωση, τα άτομα πρέπει να προσέχουν πολύ ώστε ορισμένοι παράγοντες να μην επιδεινώσουν την κατάσταση. Απαιτείται τακτική φροντίδα, όσο το δυνατόν λιγότερο στρες και προσπάθεια να βρεθούν τα προϊόντα που πραγματικά συμβάλλουν στη βελτίωση της κατάστασης.

[button et_class=”” target=”_blank” style=”big active” url=”https://skinfairytale.si/trgovina/” icon=”” title=”VSTOP V TRGOVINO”]

Βιβλιογραφία:

• Taïeb A: Εμπόδιο δέρματος στο νεογνό, Pediatric Dermatology, 2018;35: 5-9
  Visscher MO, Adam R, Brink S, Odio M: Δέρμα νεογνού: Φυσιολογία, ανάπτυξη και φροντίδα, Clinics in Dermatology, 2015;33(3): 271-280.
• Silverberg NB, Durán-McKinster C: Ειδικές Εκτιμήσεις για τη Θεραπεία της Παιδιατρικής Ατοπικής Δερματίτιδας, Dermatologic Clinics, 2017;35(3): 351-363.
• Blume-Peytavi U, Kanti V. Πρόληψη και θεραπεία της δερματίτιδας από πάνα. Pediatric Dermatology. 2018;35: 19–23
• Borda LJ, Perper M, Keri JE. Θεραπεία της σμηγματορροϊκής δερματίτιδας: μια ολοκληρωμένη ανασκόπηση. Journal of Dermatological Treatment. 2018: 1–12
• Victorie A, Magin P, Coughlan J, van Driel ML. Παρεμβάσεις για τη βρεφική σμηγματορροϊκή δερματίτιδα (συμπεριλαμβανομένης της κούνιας). John Wiley & Sons Ltd. 2019;(3): 1 – 40
• Clark GW, Pope SM, Jaboori KA. Διάγνωση και Θεραπεία της Σμηγματορροϊκής Δερματίτιδας. American Academy of Family Physicians. 2015;91(3): 185-190
• Fernandes JD, Machado MCR, Oliveira ZNP. Πρόληψη και φροντίδα του δέρματος του παιδιού και του νεογνού. Anais Brasileiros de Dermatologia. 2011;86(1): 102–110
• Kutlubay Z, Tanakol A, Onel C, Sedaroglu S, Tuzun Y, Yilmaz E, Eren B. Νεογνικό Δέρμα: Συνηθισμένα Δερματικά Προβλήματα. Maedica. 2017;12(1): 42 – 47